Jørðber úr blikki og rómi úr blikki


Gott fundarfólk!

SKÓNIR

Ikki eitt orð um hvørsmansrætt – men eg síggi, at vit eru nokk mong her í dag, sum dáma at ganga og renna í haganum! Og tað er gott fyri okkum í kropp og skinn, sál og sinn. Ikki minst at seta okkum sjálvi í perspektiv. Tá vit eru sannførd um, at júst tað, vit sjálvi fáast við júst nú er soo stórt og serligt, og at tað er so týdningarmikið at gera og siga tað rætta – so er gott at fara í hagan og møta eini skón. Ja, møta er kanska so nógv sagt – ein skón situr nevniliga still. Og tað er eitt av teimum tingunum, sum ger hana so hugvekjandi. Skónir kunnu hava ymiskt skap, summar líkjast meira plantum enn aðrar – hóast ongar teirra ERU plantur – men tær, sum eg oftast leggi merki til, eru tær, sum mynda tær gulu og gráu og hvítu flekkurnar á steinum. Ein skón er í veruleikanum eitt samstarv millum eina algu og ein sopp – helt mann inntil fyri fáum árum síðani, tá man fann útav, at algan kann faktiskt hava fleiri soppar afturat sær. Men í øllum førum – algan útnyttar sólarljósið og ger orku til bæði sín og soppin, meðan soppurin veitir innivist og upptekur mineralir til bæði sín og alguna. Eisini áhugavert. Men tað, sum mangan talar mest til mín, tá eg eri hagatúr, er, at ein av hesum gulu flekkunum, ein skón, ein livandi vera, kann verða 8.000 ára gomul !!!

Hugsi tykkum. Hon hevur sæð sólina rísa einar 3 milliónir ferðir. Sitið har, á sínum steini, upplivað fyrstu menniskjuni í Føroyum, fyrstu seyðirnar, svartadeyða, víkingatíð, - áðrenn rómverjaríkið var til, sat hon her. Sama skónin.

Tað fær meg at føla, at kanska er tað ikki so avgerandi fyri alheimin, hvat eg finni uppá at brúka mítt stutta lív til. Og at eg, hóast uppald til at halda, at eg – saman við tykkum – eri krúnan á skapanarverkinum, má ásanna, at tað eru aðrar verur, sum duga munandi betri at liva enn vit. Halda seg ungar í 8000 ár! Og eg nærkist eini fatan av, at eins og vit síggja skónina sum “okkurt í náttúruni rundan um okkum” – okkurt, vit kanska kunnu brúka á plantulitingarskeiðnum (!) – so eru vit eiisni tað fyri hana. Okkurt, sum flákrar forbí, so skjótt, at tað næstan ikki er til at varnast. Óbetýðiligt.

Vit eru partur av náttúruni. Óansæð, hvat vit annars billa okkum inn, so eru vit tað. Og eins og skónin, so liva vit á okkara steini.

Vit ERU partur av náttúruni. Og eg tosi ikki beint nú um tað stóru heildina, menniskjað sum stjørnudust og part av alheiminum – eg tosi um okkum, sum eta seyð, sum etur gras, sum stendur í mold, sum heftir at kletti. At vit beinleiðis eru partur av okkara nærumhvørvi. Men vit hava seinastu mongu árini gjørt alt fyri at gloyma tað! Og eg veit – hvør hevur skyldina. Tað hava – ommurnar. (!)

OMMAN OG LONGLIFE Eg elskaði ommurnar báðar, men soleiðis er nú einaferð søgan. Omma mín Borghild var fødd í 1927. Vaks upp á Mølini í Skálavík, livdi allar sólskinsdagar í fjøruni, passaði kúnna í kjallaranum, og hjálpti pápa sínum í veltuni uttanfyri. Hann hevði tiltikna gularótaveltu. Dugdi so væl at fáa tær stórar og góðar.

Forbrúkið, ja – omma mintist, tá handilin á Mølini, sum omma HENNARA rak, fekk páskaregg. Eitt. Páskaregg. Kanska vóru tey tvey, eg skal ikki siga tað vist. Men tey vóru í øllum førum ikki fimm – sum omma + hennara 4 beiggjar. So omman á Mølini fann uppá at siga, at páskaregg, tað var sovorðið, sum bara var fyri gentur. Og so fekk Borghild – omma mín – hetta einasta páskareggið, sum var.

Omma var, tá hon var blivin omma mín, meira bersøgin enn tey flestu. Og kanska lærdu vit í skúlanum sangir um tað romantiska við neytarakstri og torvskurði, men omma segði “gud havi lov fyri tann dag, tá vit fingu oljufýring og eg slapp frá at fara í hagan!”

Eftir fátækslig ár í 50-unum, fingu ommur okkara fleiri hentleikar og pengar millum hendi. Streym inn í húsini. Ráð til at bíleggja klæðir úr príslistum, ráð til at keypa, kenna seg priviligeraðar!

Tað fylgdist alt. Knappliga kundi omma, akkurát sum frúurnar, hon hevði verið arbeiðsgenta hjá í Danmark sum ung, servera jørðber við róma. Jørðber úr blikki og rómi úr blikki, ja, men tað VÓRU jørðber við róma!

Í kjallaranum hjá langommuni stóð kúgvin, í kjallaranum hjá ommu míni stóð altíð eitt kartong av danskari longlife-mjólk. Og omma var so glað fyri sín reina kjallara og fyri mjólkina, sum aldrin spiltist...

Eg skilji tær – ommurnar. Lívið bleiv lættari. Tær høvdu onga yvirornaða ætlan um at skilja okkum frá náttúruni – tað hendi bara, blikk fyri blikk, eskju fyri eskju. Tær fingu tíð at njóta lívið. Gera sær hava við liggistóli og grasplenu, heldur enn at velta gularøtur og flyta heimalomb.

So komu mammurnar, og vit fluttu enn longri burtur frá gularótaveltunum. Gularøtur, tað var nakað, sum man fekk úr Danmark. Sigur tú Lammefjord, ja, so siga fólk gularøtur!

Og so komu vit – mammurnar og páparnir í dag – og vit skuldu sanniliga ikki hava forgiftaðar gularøtur, nei vit keypa bara økologiskt! Vit nærlesa etikettur og googla føðsluvirðið í mango og quinoa og samanbera biodynamiskar gularøtur við tær, sum bara eru vistfrøðiligar...

ØKOLOGISKAR - FYRI ONNUR Vit fóru aftur til náttúruna... men mest til náttúruna hjá øðrum fólki. Í øðrum londum. Grønt og sproytifrítt og gingið úti á bønum, gamaní, men púra uttan fyri okkara rekkjuvídd. Onki við hesar steinarnar, VIT liva á, at gera.

So – vit gjalda fyri at halda tomatplanturnar í Spania eiturfríar og fyri at grísarnir í Danmark skulu sleppa at ganga úti viðhvørt. Og alt gott um tað! Men tað er bara ikki at vera partur av náttúruni, tá tað er her, man býr.

MOLD – OG MATMENTAN Júst meðan vit eru savnaði her, er opið hús í Mat- og moldmentanarháskúlanum á Sandi. Har kann man í dag koma inn og læra at súrga mjólk! Langommurnar hjá okkum høvdu smílkast... fnisað kanska eisini, at vit ikki duga so frægt... Men giti, at tær høvdu í øllum førum skilt, at sjálvandi mugu vit læra tað!

Háskúlan hava vit grundað fyri at betra sambandið millum føroyingar og Føroyar. Læra aftur at síggja okkum sum part av náttúruni. Og at læra, hvussu vit kunnu liva saman við náttúruni. Gagnnýta hana uttan at oyðileggja hana.

Skúlin er bygdur á tankagóðsið hjá felagnum Veltuni, sum er felagið hjá teimum, sum velta grønmeti. Vit marknaðarføra og selja, og samstarva um veltingina – og royndirnar. Tí so nógv er enn, sum vit mugu læra um vøkstur og velting í Føroyum.

Ferð eftir ferð fær Veltan sum átak og felag jaligan respons manna millum. Vit merkja, at Veltan við sínum málum um reinar, frískar